Không để lại nhiều tác phẩm có giá trị, nhưng chỉ với vở opera Pagliacci (Anh hề), Ruggero Leoncavallo đã trở thành một nhạc sĩ nổi tiếng và là một trong những nhân vật tiêu biểu của trường phái opera verismo (hiện thực) cùng với những nhà soạn nhạc khác như Giacomo Puccini, Pietro Mascagni, Umberto Giordano. Với tấm bằng văn chương tại Đại học Bologna, Leoncavallo cũng được biết đến như một librettist (người viết phần lời trong các vở opera) xuất sắc nhất của nước Ý kể từ sau thời của Arigo Boito.

Sinh ngày 23 tháng 4 năm 1857, Ruggero Leoncavallo là con trai của ông Vincenzo – một quan tòa và bà Virginia D’Aurio – hậu duệ của một dòng họ có nghề chạm khắc và vẽ tranh khá nổi tiếng ở Naples. Ruggero ban đầu theo học nhạc tại những lớp học tư rồi sau đó là tại San Pietro a Majella Conservatory, Naples, thời điểm đó là một trong những nhạc viện có uy tín nhất châu Âu. Tại đây cậu bé học piano dưới sự hướng dẫn của Beniamino Cesi còn Lauro Rossi là người dạy cậu những bài học sáng tác. Chàng trai trẻ tuổi đã nhận được tấm bằng tốt nghiệp khi mới chỉ 16 tuổi và ở độ tuổi 20 thì Leoncavallo đã có trong hành trang của mình tấm bằng tốt nghiệp khoa Văn tại đại học Bologna, nơi mà thầy dạy của ông là Giosué Carducci.

Ngay từ khi còn ngồi trong giảng đường tại Bologna thì Leoncavallo đã sáng tác vở opera đầu tiên của mình, Chatterton – mà ông cũng là tác giả của phần libretto. Tuy nhiên tác phẩm này không được công diễn cho đến tận tháng 3 năm 1896.

Sau khi kết thúc việc học tập, Leoncavallo chuyển đến sinh sống tại Ai Cập. Ông ở đây trong một khoảng thời gian khá dài, thám hiểm vùng đất này với tư cách một nghệ sĩ piano cho đến khi xảy ra cuộc chiến tranh giữa người Anh và người Ai Cập. Ông quyết định rời Ai Cập đến sống tại Pháp, đầu tiên là tại Marseille và sau đó là Paris. Tại thủ đô nước Pháp, Leoncavallo kiếm sống bằng cách chơi đàn tại quán cafe Eldorado, sáng tác những bài hát và hướng dẫn những ca sĩ opera khi họ nhận vai mới.

Với sự tiến cử của ca sĩ giọng baritone Victor Maurel, ông có được công việc mới khi Giovanni Ricordi – ông chủ của một nhà xuất bản và là một ông bầu chuyên tổ chức opera đề nghị Leoncavallo sáng tác phần nhạc cho I Medici – phần đầu trong bộ ba vở kịch Crepusculum thời Phục hưng Ý. Ông tràn đầy cảm hứng khi đứng trước một dự án lớn, kế tục sự nghiệp của những nhà văn hóa lớn thời Phục hưng như Girolamo Savonarola và Cesare Borgia. Tuy nhiên khi vở opera hoàn thành thì lại không thu được nhiều thành công như tác giả của nó mong đợi, tác phẩm này không được biểu diễn cho đến tận tháng 11 năm 1893 và Ricordi thì rõ ràng là không mặn mà gì với vở opera này, ông tỏ ra ưu ái La Wally của Alfredo Catalani hơn. Tuy nhiên, trên thực tế thì I Medici đã có cơ hội được ra mắt trên các sân khấu opera tại Turin và Venice thì những ông chủ nhà hát lại từ chối nó vì Ricordi đã hứa là sẽ tặng một phần thưởng lớn cho người nào dàn dựng lại tốt hơn Edgar – vở opera thất bại của Giacomo Puccini – trong một nỗ lực cho một sự khởi đầu mới.

Leoncavallo hiểu khi một người bạn thân của ông, nhà báo Marco Sala – người luôn có mặt tại những phòng khách sang trọng nhất thời điểm đó đã có lí khi nói: “Hãy bảo vệ tác phẩm của mình bằng bất kì cách nào có thể và phải luôn giữ cho mắt bạn mở to. Hãy nhớ rằng nhà Ricordi mua những tác phẩm của bạn về là để chôn vùi chúng”.

Cuối cùng Leoncavallo quyết định sẽ viết một vở opera ngắn, sau khi chứng kiến sự thành công vang dội của Cavalleria Rusticana (Pietro Mascagni), với libretto dựa theo một câu chuyện có thật mà ông đã tình cờ được chứng kiến ở Montalto, Calabria. Khi mà kịch bản của vở opera, mà tương lai sẽ tên là Pagliacci (Anh hề) được hoàn thành, Leoncavallo mang đến cho Ricordi. Ông chủ nhà xuất bản này đã thực sự bị sốc và xem xét tỉ mỉ phần độc đáo nhất của libretto, phần mở màn mà trong đó một nhân vật chính ra thuật sơ lại cốt truyện – điều này trên thực tế được coi như bản tuyên ngôn của trường phái opera verismo (chân thực) – những vở opera có nội dung đời thường, gần gũi vỡi cuộc sống nhằm phản bác lại những vở opera mang nội dung thần thoại của Wagner. Leoncavallo thuật lại những lời mà Ricordi đã nói với ông: “Hãy nhìn xem, làm sao mà khán giả có thể nghiêm trang trước một người đàn ông trong một bộ váy màu trắng? Có quá nhiều sự lộn xộn giữa bi kịch và hài kịch khiến cho tôi khó có thể thu được bấy kì kết quả khả quan nào”. Vậy là Ricordi đã bỏ lỡ một trong những cơ hội tốt nhất để tạo dựng uy tín và địa vị của mình vì đây sẽ một tác phẩm có thể sánh ngang với bất kì vở opera nào của Verdi.

Thất vọng và cay đắng vì không được coi trọng nhưng Leoncavallo vẫn có niềm tin vững chắc vào chất lượng của , nhà soạn nhạc đã tìm đến với Eduardo Sonzogno – một ông chủ xuất bản khác và là người đứng ra tổ chức cho buổi ra mắt của Cavalleria Rusticana, người tỏ ra rất có hứng thú với tác phẩm này và Sonzogno đã quyết định đứng ra bảo lãnh để cho Pagliacci được dàn dựng với những điều khoản tương tự như trong hợp đồng trước đây với Cavalleria Rusticana. Leoncavallo được nhận ngay tấm séc trị giá 3000 lire và 30 phần trăm tiền thuê tác phẩm trong vòng 20 năm. Cũng chính Sonzogno là người đầu tiên để Pagliacci và Cavalleria Rusticana đứng chung trong cùng một đêm diễn vào ngày 2 tháng 12 năm 1893 tại Metropolitan Opera, New York (cho đến tận bây giờ hai tác phẩm này vẫn thường xuyên được biểu diễn cùng với nhau bất chấp mối quan hệ bị rạn nứt sau đó giữa hai nhạc sĩ Mascagni và Leoncavallo).

Cũng trong thời gian này, Leoncavallo có cộng tác với Puccini trong tác phẩm Manon Lescaut bằng việc phác thảo những chi tiết đầu tiên trong kịch bản cho người đồng nghiệp, tuy nhiên Puccini lại không hài lòng với những ý đồ của Leoncavallo. Sau một thời gian dài ấp ủ, cuối cùng phần libretto của Manon Lescaut cũng được hoàn thành nhưng tác giả của chúng lại là Domenico Oliva, Mario Praga và Luigi Illica và thậm chí là cả Giovanni Ricordi. Dù rằng trong phần libretto này vẫn còn dấu ấn của Leoncavallo nhưng với những mâu thuẫn cá nhân, trong lần biên tập cuối cùng Ricordi đã thẳng tay xóa tên nhà soạn nhạc trong số những tác giả của Manon Lescaut.

Cuối cùng thì Pagliacci cũng đã được dàn dựng và biểu diễn. Đó là ngày 21 tháng 5 năm 1892 tại nhà hát Dal Verme, Milan, Pagliacci lần đầu ra mắt khán giả dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng tài ba Arturo Toscanini và người bạn thân của Leoncavallo là Victor Maurel trong vai Tonio đã giành được thành công vang dội và Leoncavallo miêu tả đó là “nhà vô địch thứ 2” của trường phái opera verismo (nhà vô địch đầu tiên là Cavalleria Rusticana).

Khoảng thời gian vài tháng sau khi công diễn Pagliacci là khoảng thời gian hạnh phúc và có ý nghĩa nhất đối với cuộc đời của Leoncavallo. Tất cả những cánh cửa của những nhà hát opera nổi tiếng nhất trên thế giới đều mở ra đối với ông và đem đến cho nhà soạn nhạc một khoản thu tài chính đáng kể.

Khi nhận ra rằng mình vẫn còn khả năng nắm giữ “con gà đẻ trứng vàng” trong tay vì bản hợp đồng trước đây, Ricordi đã yêu cầu Leoncavallo chuyển giao cho mình bản viết tay của I Medici. Nhà soạn nhạc đã từ chối và một vụ kiện dân sự đã xảy ra và kéo dài cho đến tận năm 1899 khi tòa án đưa ra phán quyết bất lợi cho bên nguyên cáo.

Ngay trong năm ra mắt Pagliacci, Leoncavallo đã bắt tay vào viết một vở opera dựa theo tác phẩm “La Vie de Bohème” của Henri Murger. Nhưng ý tưởng tuyệt vời này đã bị Puccini dưới sự xúi bẩy và khích bác của Ricordi – người không bao giờ tha thứ cho Leoncavallo về việc quay lưng lại với mình – nẫng tay trên. Vì lí do này đã có một vụ scandal nổ ra trên mặt báo, tại những phòng khách và cả ở nhà hát. Với uy tín của một người vừa vào vai Falstaff trong vở opera cùng tên của Verdi tại La Scala, Victor Maurel đã đưa ra những bằng chứng để bảo vệ Leoncavallo. Lúc này báo chí chia làm hai phe: Corriere della Sera thì ủng hộ Puccini còn Il Secolo thì bảo vệ Leoncavallo. Cuộc bút chiến này đã gây ra những mối bất hòa giữa Leoncavallo với Puccini và Mascagni (người bênh vực Puccini). Từ đó trở đi họ gần như tuyệt giao với nhau.

La Bohème của Leoncavallo là một vở opera hài hước pha đôi chút lãng mạn và ủy mị được biểu diễn lần đầu tiên tại Fenice, Venice vào ngày mùng 6 tháng 5 năm 1897 với sự tham gia của ca sĩ nổi tiếng Rosina Storchio. Tác phẩm này đã nhận được nhiều lời khen ngợi của công chúng cũng như giới phê bình tuy nhiên chỉ một năm sau La Bohème đã hoàn toàn bị lu mờ trước sự thành công của vở opera cùng tên của Puccini và chỉ vài năm sau đã biến mất khỏi danh mục các tác phẩm thường xuyên được biểu diễn.

Một vở opera khác của Leoncavallo theo phong cách verismo là Zazà ra đời năm 1900. Đây là một tác phẩm táo bạo và đầy cá tính miêu tả nữ nhân vật chính rất sống động. Hoàng đế nước Đức Wilhelm II đề nghị Leoncavallo viết Der Roland von Berlinvào năm 1904, và tiếp theo đó là những tác phẩm Maia (1910), Gli Zingari (1912), Goffredo Mameli (1916) và Edipo Re (1920).

Leoncavallo định cư tại Montecatini Terme từ năm 1913 và ông đã phải bán ngôi biệt thự xa hoa của mình tại Lake Maggiore, Brissago – mà ông mua được bằng số tiền kiếm được từ những buổi đầu tiên công diễn Pagliacci để đối phó với những người chủ nợ của mình. Tuy nhiên nguồn cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ tài hoa, thông minh không hề bị cạn kiệt (dù rằng ông đã ngập ngụa trong rượu chè và cờ bạc) và nhưng nhà hát nổi tiếng vẫn mở rộng cửa đối với Leoncavallo, nhưng sau thời gian nhiệt tình ban đầu, những vở opera mới của ông nhanh chóng bị quên lãng và không khi nào tiếp cận được đẳng cấp của Pagliacci – tác phẩm vẫn liên tục được biểu diễn trên khắp thế giới.

Leoncavallo bắt đầu khóc than cho thực tế cay nghiệt. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 1929, Toscanini nhớ lại: “Trong một đêm diễn từ thiện tại Milan, tôi chỉ huy Pagliacci cùng với Caruso, Leoncavallo van nài tôi chỉ huy Zazà thay cho Pagliacci, rằng ông không muốn được biết đến vĩnh viễn và độc nhất với tư cách tác giả của Pagliacci. Tôi có thể làm được gì bây giờ? Hãy tin tôi: không một chỉ huy hoặc một ca sĩ nào lại có thể cảm thấy phấn khích trước một vở opera đầy mẫu thuẫn”.

Ngoài Pagliacci và những vở opera khác, Leoncavallo còn là tác giả của một số tác phẩm cho dàn nhạc, cho nhạc cụ độc tấu (đáng chú ý có một số bản waltz cho piano), một số romance và bài hát thính phòng mà trong đó Mattinata và Serenatella là những bài rất nổi tiếng và ngày nay vẫn được thường xuyên biểu diễn.

Khi Leoncavallo qua đời ở Montecatini Terme vào ngày 9 tháng 8 năm 1919, một tang lễ trọng thể đã được diễn ra. Hầu hết những cá tính mạnh mẽ và những người nổi tiếng đều có mặt, trong số này có cả những người từng một thời là bạn của ông: Giacomo Puccini và Pietro Mascagni.

(Nguồn: nhaccodien.info)