Vợ nhạc sĩ Đoàn Chuẩn là bà Nguyễn Thị Xuyên, một người phụ nữ xinh đẹp, nết na, gia đình tuy không thuộc hàng trâm anh thế phiệt nhưng rất gia giáo, nề nếp. Bà Xuyên và ông Đoàn Chuẩn nên duyên vợ chồng theo một cách vô cùng chuẩn mực thời ấy, đúng kiểu “trai lớn dựng vợ, gái lớn gả chồng”.
Năm đó, bà Xuyên vừa tròn 18 tuổi. Một bữa nọ, lúc đang phụ mẹ bán nụ vối trước cửa thì bà Xuyên thấy một người đàn bà ăn mặc quyền quý, ngồi xích lô dừng trước cửa nhà mình. Bà khách sang trọng ấy vào hỏi mua nụ vối, không mua ít mà mua hết cả quầy hàng hôm ấy nên bà có ấn tượng rất sâu sắc. Thế rồi mấy ngày sau, bà khách kia quay lại tìm gặp cha mẹ bà, lần này không phải hỏi mua nụ vối nữa mà là để hỏi vợ cho con trai. Đến lúc này bà Xuyên mới biết được bà khách kia chính là mẹ của cậu bạn trai con nhà giàu học cùng lớp với bà, đó là Đoàn Chuẩn.
Vì phải lòng cô bạn cùng lớp xinh đẹp, nên dù chưa một lần hò hẹn, cậu thiếu gia Đoàn Chuẩn vẫn về nhà thúc giục mẹ đến hỏi cưới. Và chuyến mua nụ vối lúc đầu thực chất chỉ là để thăm dò xem nền nếp, gia phong của cô con dâu tương lai. Bà Xuyên không rõ mẹ chồng khi ấy đã ưng ý điều gì ở mình mà ngay lập tức quay lại để hỏi cưới cho con trai.
“Cái anh chàng công tử ấy có nói với tôi câu nào đâu, tẩm ngẩm tầm ngầm mà ghê lắm. Tôi vừa buồn cười, vừa ngạc nhiên quá đỗi. Sau hôm ấy tôi đến lớp thấy ngượng với sợ lắm. Còn anh Chuẩn thì cứ lờ đi như không có chuyện gì. Cả hai hò hẹn rồi quen dần, bắt đầu có tình ý với nhau. Bạn bè trong lớp biết chuyện trêu chúng tôi quá trời… Hồi ấy bị trêu nhiều tôi xấu hổ phải bỏ học giữa chừng trước khi kỳ nghỉ hè đến. Và đám cưới cũng được tổ chức vào đúng dịp hè năm đó”, bà Xuyên sau này vui vẻ kể lại.
Nhạc sĩ Đoàn Đính, con trai nhạc sĩ Đoàn Chuẩn cũng kể lại chuyện tình của cha mẹ như sau: “Thời ấy, bố tôi và mẹ tôi học chung một lớp, cả hai đều nói tiếng anh và tiếng pháp rất giỏi. Quá si mê cô bạn học xinh đẹp nên bố tôi về nhờ bà nội đến hỏi cưới mẹ. Bà nội tôi nghe vậy thì đến nhà mẹ tìm hiểu, thấy gia đình mẹ gia giáo tốt nên đồng ý liền. Chiến tranh ngăn cách, gia đình tôi chia ra làm hai, một nửa lên chiến khu Việt Bắc, một nửa thì ở lại Hải Phòng. Mẹ tôi khi ấy rất thích mặc áo tím, khi bố tôi lên Việt Bắc thăm mẹ đã xúc động, bồi hồi rồi viết luôn ca khúc “Đường về Việt Bắc” để dành tặng mẹ”.
Con trai của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn cũng cho biết thêm, mẹ ông là một người phụ nữ tuyệt vời, không chỉ chăm lo cho chồng con từng miếng ăn giấc ngủ mà còn vô cùng tinh tế, khéo léo ứng xử với những “bóng hồng” trong đời chồng.
“Mẹ tôi từng nói rằng, phải có những tình cảm đó thì người nhạc sĩ mới sáng tác được. Cũng chính bởi sự hiểu biết và bao dung ấy mà mẹ và tôi đã sống với nhau đến đầu bạc răng long. Mẹ cũng rất tự hào vì ca khúc “Đường về Việt Bắc” là bản nhạc bố viết riêng tặng mẹ. Bà bảo chỉ cần một bài đó là đủ rồi, những bài khác bố viết tặng ai hay liên quan đến ai thì mẹ không quan tâm cũng chẳng phiền lòng”, nhạc sĩ Đoàn Đính kể.
Nhạc sĩ Đoàn Chuẩn viết rất nhiều ca khúc cho những mối tình thoáng qua đời mình, có người tận 5-6 bài. Riêng với vợ, bà Nguyễn Thị Xuyên ông dành tặng 2 bài, trong đó nổi tiếng nhất là ca khúc “Đường về Việt Bắc” để bày tỏ tâm sự nhớ nhung, thương yêu khi vợ đưa con lên di tả ở vùng núi đồi Việt Bắc.
Dù trải qua rất nhiều mối tình với nhiều người đẹp, nhưng người duy nhất nhạc sĩ Đoàn Chuẩn gắn bó đến tận cuối đời là người vợ tào khang của mình. Trong cuộc đời làm vợ người nhạc sĩ hào hoa, đa tình nức tiếng gần xa, chỉ có duy nhất một lần bà Xuyên đi “đánh ghen”. Chắc có lẽ, đó là lần duy nhất bà thấy được mối “hiểm họa” cận kề, có thể khiến gia đình bà tan vỡ. Đó là khi nhạc sĩ Đoàn Chuẩn đem lòng si mê cô danh ca xinh đẹp nức tiếng của Hà thành là Thanh Hằng.
Vào thời ấy, với gia thế của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn, dù ông không định tâm bỏ vợ theo người tình thì việc ông lấy thêm một cô vợ lẽ nữa thì cũng chẳng phải việc gì đó quá khó khăn. Nhưng hẳn bà Xuyên không chấp nhận điều đó. Nên khi nghe tin chồng có người đẹp, bà đã lặn lội từ Hải Phòng lên Hà Nội để tìm gặp tình địch. Cứ ngỡ sẽ có một trận đánh ghen ầm ĩ, vang dội, nhưng không lúc đến gặp, bà Xuyên chỉ nhẹ nhàng hỏi cô ca sĩ kia rằng: “Em yêu anh ấy một thì chị yêu anh ấy mười. Chị sẵn sàng nhường anh Đoàn Chuẩn cho em. Em trót yêu anh nhà chị thì em cố yêu nốt luôn 6 đứa con của anh ấy nhé!”. Sau cuộc gặp gỡ ngắn ngủi ấy, người đẹp kia liền tỉnh mộng, chấm dứt mối tình không duyên phận và trả lại hết toàn bộ thư tình, ca khúc mà Đoàn Chuẩn viết tặng, vội vã đi lấy chồng.
Bà Xuyên từng tâm sự rằng: “Chồng tôi lãng mạn và đa tình lắm. Có vậy ông mới viết ra những bản nhạc hay đến thế. Ông muốn ngang thì ngang, muốn dọc thì dọc, tôi chiều ổng hết. Bổn phận của người làm vợ như tôi là chăm sóc chồng con, an phận chịu đựng. Cả đời ông ấy không biết đến sinh kế gia đình, chăm sóc con cái… đời ông phóng khoáng vô cùng. Nghe nhạc của chồng, lần nào tôi cũng ngạc nhiên thốt lên rằng: “Sao ông ấy tài thế!”. Tôi biết mỗi bài hát đều là kỷ niệm về một mối tình thoáng qua đời ông. Đôi khi tôi cũng buồn vì ông viết tình ca tặng cho người phụ nữ khác. Nhưng đã chọn lấy chồng nghệ sĩ thì mình đành chịu vậy!”.
Chính sự bao dung, thấu thiểu với tâm tư đầy tinh tế, tỉ mỉ ấy mà nhạc sĩ Đoàn Chuẩn có không gian riêng tha hồ bay nhảy, sáng tác, lột tả mọi cảm xúc trinh bạch trong lòng. Và để bù đắp lại cho người vợ tào khang, tần tảo của mình dù có những lúc không toàn tâm, nhưng chung quy lại Đoàn Chuẩn vẫn làm tròn vai trò của một người chồng, người cha, chưa một lần ngược đãi, hắt hủi vợ con. Sau những năm tuổi trẻ ngông nghênh, vui đùa với ái tình, ông vẫn chọn quay trở về với mái ấm gia đình, sống hạnh phúc với vợ đến cuối cuộc đời. Nhạc sĩ Đoàn Chuẩn qua đời vào năm 2001, 6 năm sau đó bà Xuyên cũng qua đời.
