Khó thuyết phục
Từ một dự án nghệ thuật cộng đồng được đánh giá tích cực, MV Người Việt mình thương nhau (sáng tác: Châu Đăng Khoa) bỗng chốc trở thành tâm điểm tranh cãi vì câu hát “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu”.
Trước hết, hình ảnh “lúa chín cúi đầu” là quá trình sinh học tự nhiên. Khi chín, phần nước và sữa lúa sẽ đặc lại khiến hạt lúa rắn và nặng hơn, kéo theo phần ngọn tự động uốn cong xuống.
Lúa chín “cúi đầu” báo hiệu một vụ mùa năng suất cao; ngược lại, nếu lúa chín mà vẫn đứng thẳng tắp thường là lúa lép – bên trong rỗng ruột.
Trong văn hóa và giáo dục, hình ảnh “lúa chín cúi đầu” còn ẩn dụ rằng người có thực tài thường khiêm tốn, đề cao triết lý sống càng cao quý càng giản dị.
“Cúi đầu” ở đây mang nghĩa khiêm nhường, không phô trương cái tôi, tự tin vào nội tại nên không cần sự công nhận từ bên ngoài bằng cách khoe khoang.
Hình ảnh này xuất hiện trong nhiều câu ngạn ngữ quen thuộc của người Việt như: “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu”; “Lúa chín cúi đầu, người khiêm ít tiếng”; “Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại”…
Trích đoạn bài hát “Người Việt mình thương nhau”
Trong phần phản hồi dài, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa nhiều lần nhấn mạnh rằng câu “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” ẩn dụ cho người Việt Nam kiên cường, khí phách, không cúi đầu, khuất phục trước nghịch cảnh, kẻ thù.
Tuy nhiên, có 2 điểm trọng tâm anh không đề cập và hiển nhiên chưa thể thuyết phục công chúng.
Thứ nhất, câu “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” là cách diễn đạt tất yếu gây tranh cãi khi vừa sai kiến thức, trái với quy luật tự nhiên vừa gần như va chạm trực tiếp, đi ngược lại với hình ảnh “lúa chín cúi đầu” được nhiều thế hệ người Việt Nam công nhận rộng rãi trong sách vở, nghệ thuật và giáo dục.
Vì vậy, nếu muốn được công nhận lối dùng từ sáng tạo và táo bạo, Châu Đăng Khoa phải viết nên một tác phẩm tương xứng, không chỉ sâu sắc về nội dung mà còn “đắt” về nghệ thuật sáng tác.
Đáng tiếc, Người Việt mình thương nhau chỉ là một sản phẩm cơ bản nên cách giải thích của tác giả khó thuyết phục được đám đông.
Thứ hai, với từ “nhưng”, Châu Đăng Khoa hiện vẫn chưa làm rõ mối quan hệ giữa “Lúa chín cao” (người Việt tài giỏi) và “chẳng hề cúi đầu” (kiên cường, bất khuất) là gì.
Bởi, hai mệnh đề này không đối lập, mâu thuẫn hay có mối quan hệ nhượng bộ, hiệu đính cho nhau.
Dùng từ “nhưng” để nhấn mạnh yếu tố “chẳng hề cúi đầu” là cách dùng từ khiên cưỡng, nếu không chứng minh được ý đồ nghệ thuật nào khác dễ bị hiểu là sáng tác ngô nghê và thực tế có dấu hiệu phản tác dụng – thể hiện qua thái độ của công chúng.
Quan ngại về trào lưu nhạc yêu nước?
Từ vụ việc của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa và câu hát gây tranh cãi “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu”, nhiều khán giả Việt tỏ ra quan ngại về trào lưu nhạc yêu nước.
Trong bối cảnh “thế nước đang lên”, mặt trận văn hóa – nghệ thuật trở nên sôi động hơn bao giờ hết, nghệ sĩ hăng hái tham gia trào lưu nhạc yêu nước và được công chúng hết lòng ủng hộ.
Tuy nhiên, việc sáng tác, sản xuất quá nhanh và ồ ạt có thể dẫn tới thực trạng chất lượng giảm sút, thậm chí có những sản phẩm cẩu thả, kém chất lượng.
Trước vụ việc của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, MV Kiếp sau vẫn là người Việt Nam được thực hiện bằng AI (trí tuệ nhân tạo) từng bị chỉ trích dữ dội khi còn quá nhiều sạn, lỗi cơ bản, thậm chí là sai lệch lịch sử.
Sau đó, đơn vị sản xuất gỡ sản phẩm khỏi các nền tảng nhưng không xin lỗi về những sai sót cẩu thả, khó chấp nhận nói trên.
Trước những quan ngại về trào lưu nhạc yêu nước, trao đổi với phóng viên VietNamNet, nhạc sĩ – nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long vui khi giới trẻ ngày nay quan tâm nhiều hơn đến những chủ đề lớn như Tổ quốc, quê hương, đất nước.
Người trẻ mang vào đó cách nghĩ, cách cảm và thẩm mỹ rất khác thế hệ trước; cho thấy sự nối tiếp, cũng là cách để những đề tài lớn đến gần hơn với công chúng thời nay.
Vì vậy, việc có nhiều nhạc sĩ sáng tác, nhiều ca sĩ thể hiện, nhiều sản phẩm ra đời trước hết là tín hiệu tích cực.
Tuy nhiên, anh cho rằng “nhiều” chưa hẳn đồng nghĩa với “tốt” bởi người trẻ có sức sáng tạo dồi dào nhưng kinh nghiệm và độ chín lại cần thời gian tích lũy.
Nhìn vào một số ca khúc của giới trẻ gần đây, Nguyễn Quang Long thấy phần âm nhạc khá phong phú nhưng đôi khi thiếu cá tính rõ ràng; ca từ có lúc khó hiểu hoặc “đao to búa lớn”, thậm chí có biểu hiện sáo rỗng.
Theo anh, điều quan trọng nhất của một bài hát, nhất là về chủ đề ngợi ca tình yêu Tổ quốc, đất nước, quê hương… được gọi tắt là chủ đề yêu nước, là hình tượng và tính biểu tượng trong nghệ thuật.
“Không phải cứ nói những điều lớn lao là chạm được cảm xúc. Ngược lại, chính những hình ảnh cụ thể, giàu sức gợi mới làm nên sức sống lâu dài”, nam nhạc sĩ nhận định.
Nguyễn Quang Long dẫn chứng, đàn bầu được nhiều nhạc sĩ khai thác vừa là hình tượng đẹp vừa là biểu tượng cho tinh thần, hồn cốt dân tộc Việt Nam. Trong ca khúc Đất nước (Phạm Minh Tuấn – Tạ Hữu Yên), hình ảnh “giọt đàn bầu” không chỉ là âm thanh mà trở thành biểu tượng cho tâm hồn dân tộc. Hay trong Tiếng đàn bầu (Nguyễn Đình Phúc – Lữ Giang), câu hát “cung thanh là tiếng mẹ, cung trầm là giọng cha” đã nâng một nhạc cụ thành hình ảnh của gia đình, của cội nguồn, của dân tộc.
Các bài Tình ca (Hoàng Việt), Đất nước trọn niềm vui (Hoàng Hà) không cần lời lẽ phô trương vẫn tạo được cảm xúc lớn nhờ hình tượng rõ ràng, gần gũi mà giàu sức khái quát.
Hình ảnh cây tre “Thân gầy guộc lá mỏng manh/ mà sao nên luỹ nên thành tre ơi” trong thơ Nguyễn Duy được khai thác vào hát xẩm, ca khúc mới… biểu hiện cho người con đất Việt, dáng hình Việt, tinh thần Việt dù gian khó vẫn cùng nhau sát cánh, chung sức vượt qua mọi sóng gió.
Tương tự trẻ, cây lúa cũng mang tính biểu tượng rất cao, bởi cây lúa non thì vươn mình, cây lúa già phải cúi mình mùa màng mới bội thu, đời sống người dân mới được ấm no; cũng thể hiện ý chí, tinh thần và sự khiêm nhường của người Việt.
Theo nhạc sĩ – nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long, vấn đề không nằm ở việc viết nhanh hay chậm, nhiều hay ít mà ở cách mỗi tác giả tiếp cận với nghệ thuật.
“Rất cần tìm hiểu và cân nhắc khi sử dụng một hình ảnh cụ thể để tượng trưng cho một điều gì đó mang tinh thần dân tộc. Nếu một nhạc sĩ trẻ sử dụng hình ảnh chưa chuẩn cần được nhìn nhận một cách khách quan, công tâm để rút kinh nghiệm và cẩn thận hơn cho những sáng tác về sau”, anh cho hay.
Theo anh, công chúng luôn công bằng; những ca khúc có hình tượng đẹp, có chiều sâu sẽ ở lại lâu dài. Nam nhạc sĩ tin trong dòng chảy hiện nay đã có và sẽ dần xuất hiện những tác phẩm thực sự “chín” và đáng nhớ.
Mi Lê
