Mỗi dịp Tết đến, khi những giai điệu piano trong trẻo và sang trọng của Happy New Year vang lên, hàng triệu người Việt Nam lại thấy lòng mình dịu lại dù không khí xung quanh đang rộn rã sắc xuân. Tại sao một bài hát về “buổi sáng hôm sau” ảm đạm lại có thể thắp lên hy vọng cho cả một thế giới đang khao khát bình yên như thế?
Trong kho tàng âm nhạc đại chúng thế giới, hiếm có tác phẩm nào chứa đựng nhiều tầng sâu ý nghĩa và những nghịch lý thú vị như Happy New Year. Ra đời vào năm 1980, thời điểm hoàng hôn của kỷ nguyên Disco, bài hát không phải là một khúc vui vẻ hay những bài nhạc xuân rộn rã. Nó là một bản ballad mang màu sắc u buồn, phản chiếu sự trống rỗng và nỗi cô đơn hiện sinh của con người trong khoảnh khắc “tiệc tàn, rượu cạn”. Nhưng chính từ đống tro tàn của cảm xúc ấy, một bản giao hưởng mùa xuân toàn cầu đã được cất lên, đặc biệt là tại Việt Nam – nơi ca khúc này đã trở thành một phần của Tết.
Lời tiên tri năm 1989
Sáng tác năm 1980, năm mà chiến tranh lạnh căng thẳng và lạm phát đè nặng lên thế giới phương Tây nhưng với ABBA, đó cũng là thời điểm hạnh phúc của họ “rạn nứt”. Björn và Agnetha đã ly hôn năm 1979. Benny và Frida cũng đang đi đến hồi kết của cuộc hôn nhân. Không khí trong phòng thu Polar Studios tại Stockholm khi ấy không còn sự hưng phấn của thời Dancing Queen mà thay vào đó là sự chuyên nghiệp lạnh lùng xen lẫn những dồn nén. Album Super Trouper chứa đựng Happy New Year vì thế hướng nội nhiều hơn hẳn.
Ít ai biết rằng, bài hát này lại bắt đầu từ một ý tưởng bi hài kịch. Tháng 1/1980, tại Barbados, Benny và Björn đã phác thảo một ca khúc mang tên Daddy Don’t Get Drunk on Christmas Day (Bố ơi, đừng say xỉn vào ngày Giáng sinh). Nó dự kiến là một bài hát mang âm hưởng Country, châm biếm bi kịch gia đình dịp lễ. Nhưng với bản năng thiên tài, họ nhận ra chủ đề này quá cụ thể và bi lụy, không xứng tầm với phong cách mà nhóm đang hướng tới.
Quyết định thay đổi phần lời, giữ lại giai điệu là một bước ngoặt lịch sử. Björn Ulvaeus đã nâng tầm bài hát từ một vở kịch gia đình nhỏ bé thành một tự sự triết học về thời gian. Ông chọn thời điểm “sáng mùng một Tết” – khoảnh khắc giao thoa nhạy cảm nhất để làm bối cảnh, biến bài hát thành bức tranh toàn cảnh về nhân loại trước ngưỡng cửa thời gian.
Đặc biệt, câu hát “In the end of eighty-nine” (Vào cuối năm 89) đã vô tình trở thành một lời tiên tri. Viết năm 1980, Björn chỉ đơn giản nhìn về cuối thập kỷ. Nhưng năm 1989 cũng là năm Bức tường Berlin sụp đổ và trật tự thế giới thay đổi hoàn toàn. Còn riêng với ABBA, họ đã tan rã trước cả thời điểm ấy.
Khi âm nhạc trở thành một phần Tết của Việt Nam
Chắc chắn không một nơi nào trên thế giới mà Happy New Year lại có vị thế văn hóa đặc biệt và độc tôn như tại Việt Nam. Đây là một hiện tượng xã hội học thú vị, một ví dụ điển hình về “ngoại giao mềm” và sự giao thoa văn hóa.
Mối duyên này có lẽ bắt nguồn từ lịch sử ngoại giao đặc biệt giữa Việt Nam và Thụy Điển. Năm 1969, Thụy Điển là nước phương Tây đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam, luôn ủng hộ chúng ta trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước và duy trì viện trợ ngay cả trong giai đoạn Hoa Kỳ cấm vận sau ngày thống nhất đất nước.
Theo chân các kỹ sư, chuyên gia Thụy Điển đến công trình Nhà máy giấy Bãi Bằng hay Bệnh viện Nhi Thụy Điển, những băng cassette nhạc ABBA đã du nhập vào Việt Nam. Trong khi nhạc phương Tây nói chung lúc đó cũng khá lạ lẫm thì nhạc của những “người bạn Thụy Điển” ABBA lại được “cấp visa” văn hóa từ rất sớm.
Trong bối cảnh thời bao cấp đầy gian khó, giai điệu của Happy New Year tạo ra một sự cộng hưởng kỳ lạ. Người dân Việt Nam phần lớn không hiểu hết những ca từ tiếng Anh u buồn về “buổi sáng màu xám” lại bị mê hoặc bởi giai điệu sang trọng, tiếng piano thánh thót vang lên giữa không gian của tiếng pháo tép và mùi hương trầm. Giai điệu ấy như một khát vọng về sự sung túc, hiện đại và hội nhập mà cả dân tộc đang khao khát.
Happy New Year vang lên từ những căn nhà sang trọng ở thành phố tới những bản làng nghèo khó, xa xôi trên khắp Việt Nam. Dù không hiểu lời nhưng trong sâu thẳm, tâm thức người Việt sau chiến tranh lại đồng điệu với tinh thần bài hát, đó là sự kiên cường đi lên từ đống tro tàn (“In the ashes of our lives”). Trước đây và cho tới cả hôm nay, chúng ta đón Tết với tâm thế vừa mừng vừa có chút lo âu, vừa hy vọng những điều mới mẻ và tốt đẹp lại vừa hoài niệm quá khứ – chính xác đó là những gì ABBA truyền tải.
Qua 3 thập kỷ, việc Đài Truyền hình Việt Nam liên tục phát sóng trong các chương trình đón giao thừa và cộng hưởng với hệ thống loa phát thanh tại các siêu thị, cửa hàng… Happy New Year đã được thể chế hóa thành một nghi thức. Ngay cả thế hệ Gen Z, dù đắm chìm trong K-pop hay US-UK hiện đại vẫn mặc nhiên chấp nhận rằng Tết là phải có ABBA.
Bản đồ cảm xúc toàn cầu và giá trị của sự “Happy-Sad”
Rời khỏi Việt Nam, nhìn ra thế giới, Happy New Year vẽ nên một bản đồ văn hóa đa dạng. Tại quê nhà Thụy Điển, nó là niềm tự hào dân tộc, được phát sóng trang nghiêm trên đài SVT, phản ánh tâm hồn Bắc Âu tĩnh lặng bên lò sưởi.
Tại Nga, bài hát gắn liền với chương trình Little Blue Light và những bữa tiệc đầm ấm của gia đình. Sự u hoài của ABBA cực kỳ phù hợp với “tâm hồn Nga” vốn yêu thích những giai điệu trữ tình, bi tráng. Trong khi đó, tại các đô thị lớn của Trung Quốc hay Hàn Quốc, ca khúc đóng vai trò là nhạc nền thương mại, gợi lên sự sang trọng và cổ điển.
Vậy điều gì khiến bài hát này trở nên bất tử, vượt qua cả Dancing Queen hay Mamma Mia về sức sống văn hóa? Câu trả lời nằm ở khái niệm “Happy-Sad” (Vui trong buồn).
Một bài hát chỉ vui đơn thuần sẽ nhanh chóng bị lãng quên khi tiệc tàn. Một bài hát quá bi lụy sẽ không ai muốn nghe vào ngày đầu năm. Happy New Year là sự cân bằng hoàn hảo khi giai điệu nâng đỡ tinh thần, còn ca từ an ủi tâm hồn. Nó cho phép người nghe được yếu đuối, được phép cảm thấy lạc lõng (“Feeling lost and feeling blue”) ngay trong thời khắc hân hoan nhất. Đó là một sự giải tỏa tâm lý quý giá mà hiếm tác phẩm Pop nào làm được.
Hơn nữa, bài hát là một “chiếc bình rỗng” (empty vessel) về mặt văn hóa. Không nhắc đến các biểu tượng cụ thể của một tôn giáo nào, không có tuyết rơi, không có lò sưởi… Hình ảnh “sâm-panh” và “pháo hoa” là những biểu tượng toàn cầu. Chính điều này cho phép mỗi dân tộc “rót” vào đó thứ rượu vang cảm xúc của riêng mình. Người Việt rót vào đó niềm tin và hy vọng ở tương lai, người Nga rót vào sự trữ tình và hoài niệm, còn người phương Tây đưa vào sự chiêm nghiệm hiện sinh.
Vĩ thanh
Hơn 40 năm đã trôi qua, ABBA tan rã rồi tái hợp, thế kỷ 20 đã trôi qua nhưng Happy New Year vẫn ở lại. Từ những con phố xe máy tấp nập ở TPHCM đến những căn hộ chung cư ở Moscow, giai điệu ấy vẫn vang lên như một lời nhắc nhở chung của nhân loại, “May we all have a vision now and then / Of a world where every neighbor is a friend” (Cầu mong đôi lúc ta có được một tầm nhìn, về một thế giới nơi mọi người hàng xóm đều là bạn hữu).
Trong một thế giới đầy biến động, thông điệp ấy là một lời nhắn nhủ về đạo đức, một niềm hy vọng mong manh nhưng kiên cường. Rằng dù con người có khờ khạo (“Man is a fool”), chúng ta vẫn phải có ý chí để gắng sức (“have the will to try”) và vào giao thừa năm nay, hay bất cứ một năm nào khác, hãy cứ để lòng mình dịu lại một chút để rồi sau đó, bước tiếp vào “bản giao hưởng mùa xuân” với một niềm tin mới.
Giai điệu bất hủ của “Happy New Year” qua giọng hát AI:
Ảnh: Tư liệu
