Màu tím trong thơ và nhạc Việt

Trong thơ ca và âm nhạc, màu sắc được vận dụng như một cách phối màu để diễn tả tâm trạng phức tạp của tình cảm. Tuy nhiên những bài viết tìm hiểu và phân tích về màu sắc trong thơ ca chưa nhiều. Bài viết này của tác giả Huỳnh Văn Hoa là một trong những bài viết ít ỏi về đề tài này. Tác giả đã công phu tìm tòi, khảo sát và phân tích cách sử dụng màu sắc trong thơ ca Việt Nam trong thơ ca trung đại đến thơ hiện đại. Từ đó phát hiện ra những vấn đề thú vị của sắc tím trong thơ ca Việt Nam.

Màu sắc là một phương diện của cái nhìn nghệ thuật trong văn chương, làm nên thế giới nghệ thuật của một nghệ sĩ. Những nghệ sĩ có phong cách thường có kiểu sử dụng màu sắc theo một cách riêng, làm nên nét độc đáo của tác phẩm, của tác giả.

Bài viết này, sẽ tìm đến nghệ thuật sử dụng màu tím trong thơ ca của số nhà thơ quen thuộc của Việt Nam.

Về phương diện hội họa, màu tím là sự pha trộn và hợp thành của màu xanh và màu đỏ. Tím là màu sắc thiên về các khía cạnh của nội tâm, không thích phô trương, tìm đến những ngõ ngách riêng tư của con người, diễn đạt những khung trời nhớ nhung, xa vắng, lẫn khuất đâu đó là những hoài niệm, hoài cảm.

Màu tím của hoa sim, hoa mua, hoa bằng lăng, hoa lục bình, hoa xoan, hoa súng… đã đi vào thơ ca với những sắc điệu riêng của tâm hồn, với nhiều cách nhìn phong phú, đa dạng, độc đáo. Không ít bài thơ, câu thơ đã nhờ màu tím mà tồn tại với thời gian.

Màu tím là một gam màu ít được các nhà thơ cổ điển Việt Nam dùng.

Trong Cung Oán Ngâm Khúc, Nguyễn Gia Thiều sử dụng có một lần màu tía “Muôn hồng nghìn tía đua tươi”, ông không dùng màu tím.

Chinh Phụ Ngâm, “tác phẩm do hương cống Đặng Trần Côn soạn, nhân đầu đời Cảnh Hưng việc binh đao nổi dậy, người đi chinh thú phải lìa nhà, ông cảm thời thế mà làm ra“ (Phan Huy Chú-Lịch triều hiến chương loại chí), với 408 câu, có màu xanh, màu trắng, màu vàng, màu hồng và chỉ một lần nói đến màu tía: “Trước gió xuân vàng tía sánh nhau”. Màu tía là màu đỏ thắm. Đặng Trần Côn vẫn không đưa màu tím vào thơ.

Trong Truyện Kiều, với 3254 câu, Nguyễn Du chưa một lần dùng đến màu tím.

Những điểm nêu trên là điều khá lạ lùng về tư duy nghệ thuật của văn học trung đại, về phát triển của ngôn ngữ tiếng Việt. Trái lại, trong thơ hiện đại, nhiều nhà thơ sử dụng khá quen thuộc màu tím, thậm chí gắn liền tên tuổi của mình với sắc màu này.

Nguyễn Bính có nhiều bài thơ hay viết về Huế. Đó là những bài: Giời mưa ở Huế, Vài nét Huế, Xóm Ngự viên, Thu rơi từng cánh. Tập Mười hai bến nước, còn có số bài thơ viết vào lúc thi sĩ ở Huế, như Hoa với Rượu, Xuân tha hương, Lửa đò,…

Trong số đó, Màu tím Huế là bài thơ phản ánh nhiều cung bậc của Huế. Màu tím là màu có tính đặc trưng của Huế. Đây không phải là điều ngẫu nhiên. Huế vốn nằm gần với Trường Sơn. Về mặt tự nhiên, nói như Xuân Diệu, khi “ngày chưa dứt hẳn” thì bóng chiều đã bắt đầu buông xuống. Giao thoa giữa hai thứ ánh sáng ấy, màu đỏ của hoàng hôn và màu sẩm của buổi chiều, đã tạo nên sắc tím đặc biệt của xứ Huế.

Không gian chiều của xứ Huế là không gian của màu tím, nó không giống với bất cứ nơi nào trên nước ta, vì thế, người Huế yêu màu tím. Màu tím đi vào văn chương nghệ thuật của xứ thần kinh là vậy. Nguyễn Bính là người nhận ra nét tím của Huế:

Thôi thế là em cách biệt rồi
Đường đi mỗi bước một xa xôi
Tim tím rừng chiều tim tím núi
Tim tím chiều hôm, tim tím mai…

Màu tím nhuộm núi rừng, nhuộm chiều hôm, nhuộm ban mai, nhuộm nhớ mong, nhuộm lên trang giấy tình thư, nhuộm lên nét thương đau của nhớ nhung, của cát bụi kiếp người.

Hai câu kết, vẫn màu tím ấy, cả rừng, cả núi, cả chiều hôm, tím một màu tím Huế rất Nguyễn Bính..

Hữu Loan nổi tiếng với bài thơ Màu tím hoa sim. Bài thơ đứng vững đến nay là tròn 70 năm, trở thành một trong những bài thơ tình hay nhất trong thơ ca Việt Nam hiện đại. Màu tím hoa sim là tiếng lòng của anh Vệ quốc quân đối với cái chết của người vợ trẻ. Nguyên mẫu cuộc đời đã trở thành nhân vật nghệ thuật, thành thơ ca, thành âm nhạc. Có thể nói không ngoa rằng, nếu bài thơ ấy, tác giả không chọn gam màu chủ đạo là màu tím thì chắc gì đem lại sự rung cảm trong tâm hồn tác giả và người đọc.

Quả vậy, từ chỗ:

Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím
Áo nàng màu tím hoa sim…

Cho đến những chiều mưa trên chiến trường Đông Bắc, nơi ba người anh “biết tin em gái mất, trước tin em lấy chồng” và “đứa em nhỏ lớn lên, ngỡ ngàng nhìn ảnh chị” , với “gió sớm thu về gờn gợn nước sông“, với “cỏ vàng chân mộ chí”,… là bao nỗi niềm thương nhớ khôn nguôi của người chiến sĩ-thi sĩ :

Chiều hành quân
Qua những đồi sim
Những đồi sim dài trong chiều không hết

Màu tím hoa sim
Tím chiều hoang biền biệt
Nhìn áo rách vai
Tôi hát trong màu hoa…

Thi sĩ Kiên Giang – Hà Huy Hà với bài thơ dài Hoa trắng thôi cài trên áo tím, 15 khổ, được nhiều người đọc yêu thích. Bài thơ kể về mối tình học trò. Ngày trước, ngôi trường người con trai theo học đối diện với ngôi giáo đường của người con gái thường đi lễ nhà thờ. Chuông nhạc đạo và chuông nhà trường hòa lẫn, khiến người con trai “làm thơ sầu mộng”, thầm muốn “để nghe khe khẽ lời em nguyện -thơ thẩn chờ em trước thánh đường”:

Mười năm trước, em còn đi học
Áo tím điểm tô đời nữ sinh
Hoa trắng cài duyên trên áo tím
Em là cô gái tuổi băng trinh…

Mỗi lần tan lễ hồi chuông đổ
Hai bóng cùng đi một lối về
E lệ, em cầu kinh nho nhỏ
Thẹn thùng, anh đứng lại không đi…

Thế rồi, một ngày kia, em theo chồng: “Rộn rã từng hồi chuông xóm đạo, Tiễn nàng áo tím bước vu quy”. Dầu vậy, người con trai của mười năm trước: “Anh vẫn yêu em người áo tím, Nên tình thơ ủ kín trong lòng”. Chiến tranh, loạn lac, tình thơ cũng nhạt màu, nhưng than ôi, cũng chiếc xe hoa ngày ấy:

Ba năm sau chiếc xe hoa cũ
Chở áo tím về trong áo quan
Chuông đạo ngân vang hồi vĩnh biệt
Khi anh ngồi kết vòng hoa tang…

Vòng hoa trắng lạnh đó gửi cho người con gái áo tím, với ân tình ngày cũ, dù đã phôi pha nhưng trắng trong, tinh khiết, đẹp như một bài thơ buồn.

Cao Vũ Huy Miên có bài thơ Hoa tím ngày xưa, được nhạc sĩ Hữu Xuân phổ nhạc, nhiều ca sĩ hát và công chúng yêu thích. Đây là bài thơ tình nói về con đường của người bạn gái trong tuổi học trò thường đi về, làm nên cảm xúc thơ ca cho chàng trai:

Con đường em về ban trưa
Hoa tím nghiêng nghiêng đợi chờ
Tuổi em vừa tròn mười bảy
Tóc em vừa chấm ngang vai.

Cũng con đường đó, em về mưa bay, em về thơm hương, tiếng dương cầm rơi nơi đâu, lặng lẽ. Và rồi, tuổi 17 của em qua đi, qua đi chẳng biết bao giờ, để rồi:

Trường xưa chẳng còn học nữa…
Con đường em về năm xưa
Có biết hay chăng bây giờ
Hoa tím thôi không còn nữa
Chỉ còn ta đứng dưới mưa.

Bài thơ ngắn, dung dị, dễ thương của một thời vụng dại. Chắc là, hoa tím vẫn còn nơi con đường ngày cũ, chỉ có điều, con đường xưa ấy, người của một thời không qua nữa, nên “hoa tím thôi không còn nữa, chỉ còn ta đứng dưới mưa“.

Phan Vũ trong “Em ơi! Hà Nội phố” được Phú Quang phổ nhạc, là một Hà Nội của mùi hoàng lan, mùi hoa sữa, của “chiếc khăn quàng tím đỏ thoáng qua”, của những “con đường vắng, rì rào cơn mưa nhỏ”, của “tan lễ chiều, kinh cầu còn mãi ngân nga”, và nữa:

Ta còn em cô hàng hoa
Gánh mùa thu qua cổng chợ
Những chùm hoa tím
Ngát mùa thu…

Hoàng Nhuận Cầm cũng có những câu thơ hay về mùa thu và hoa tím:

Hò hẹn mãi cuối cùng em cũng đến
Chỉ tiếc mùa thu vừa mới đi rồi
Còn sót lại trên bàn bông cúc tím
Bốn cánh tàn, ba cánh sắp sửa rơi !

(Hò hẹn mãi cuối cùng em cũng đến)

Hữu Thỉnh với Biển, nỗi nhớ và em, có câu thơ thật hay:

Em đâu phải là chiều
Mà nhuộm anh đến tím…

Ngô Văn Phú với Trời đã vào thu…, khi sông không đầy nước, khi mây làm khăn quàng qua vai núi, thì cũng là lúc:

Đôi bờ lau lách đìu hiu tím
Gom buồn lên ngọn gió heo may…

Trong âm nhạc, những ai yêu nhạc tiền chiến đều biết đến ca khúc về màu tím rất nổi tiếng là Ngàn Thu Áo Tím của nhạc sĩ Hoàng Trọng. Mặc dù người nhạc sĩ này được gọi là Ông Vua Tango, nhưng Ngàn Thu Áo Tím là một ca khúc valse rất nhịp nhàng, như là một bức tranh được bao trùm bởi màu tím. Rất đẹp, và dĩ nhiên là rất buồn:

Từ khi yêu anh, anh bắt xa màu tím
Sầu thương cho em mơ ước chưa kịp đến
Trời đã rét mướt cùng gió mưa
Khóc anh chiều tiễn đưa
Thế thôi tàn giấc mơ…

Một bài hát khác cũng thuộc dòng nhạc tiền chiến là Chiều Tím của nhạc sĩ Đan Thọ, lời của thi sĩ Đinh Hùng. Bài hát có tựa đề chỉ 2 chữ nhưng cũng đủ vẽ nên một bức tranh đầy lãng mạn trong trí tưởng tượng của người yêu nhạc:

Chiều tím
chiều nhớ thương ai,
người em tóc dài
Sầu trên phím đàn, tình vương không gian,
Mây bay quan san, có hay?

Có thể kể ra thêm nhiều bài thơ, bài nhạc có nhắc đến màu tím nữa. Cái màu tím ấy đã đem lại cho thơ ca tiếng Việt một sắc thái riêng, một nẻo về riêng của tâm hồn với bao xao xuyến, bao tâm trạng nơi người đọc, góp phần làm nên những tác phẩm hay trong văn chương Việt Nam.

Nguồn: Huỳnh Văn Hoa